Mornaričko tehnički remontni zavod ”Sava Kovačević” 1889. – 1941.

June 17, 2012  •  1 Comment

Prilikom velikih manevara austrougarske mornarice 1886. na Jadranu, u Boku je doplovila flota pod komandom admirala fon Šterneka. Tom prilikom admiral se uvjerio u pogodnost i strategijsku važnost Tivta za izgradnju pomorskog arsenala.Maximilian von Sterneck 1880.

Maximilian von Sterneck 1880.

 

          Kad je komanda mornarice u Beču proučila referat admirala Šterneka, pristupila je kupovini dijela potrebnog zemljišta… Tako su 1888. počeli pripremni radovi na nivelisanju zemljišta za budući arsenal u Tivtu.

        Na poziv predsjednika opštine Tivat, Marka Filipova Krstovića, sazvano je Opštinsko vijeće, koje je 24. marta 1889. donijelo odluku da se mornarici za izgradnju arsenala besplatno dodijeli zemljište između rtova Seljanovo i Pakovo. Tada je u zapisniku zabilježeno ”Budući narod treba dobiti komad kruha”Marko Krstović, predsjednik opštine Tivat od 1888.- 1923.

Marko Krstović, predsjednik opštine Tivat od 1888.- 1923.Bojni brod Bojni brod ''Kaiser Franz Josef I'' na kojem je potpisan ugovor o ustupanju zemljišta Komandi austrougarske ratne mornarice.

 

          Arsenal je odmah zaposlio 60 radnika, a prvi inženjeri su bili Česi, koji su 1889. napravili provizorno pristanište i izgradili prvi navoz.Provizorno pristanište

Provizorno pristanište

 

          Odmah su podignute i drvene barake za uskladištenje ugljena i ostalog materijala potrebnog mornarici. Zatim je osnovana kovačka radionica, uređeni navozi i sprave za izvlačenje brodova. Kovači su izrađivali jednostavne dijelove brodske opreme, alate i pomagala za druge zanate, dok su brodotesari pravili jarbole, vesla i druge dijelove opreme za brodove. Domaće radnike kojih je bilo sve više obučavali su majstori dovedeni iz Pule.Utovar uglja na ratni brod

Utovar uglja na ratni brodRonilačka ekipa na izgradnji Arsenala 1900. Ronilačka ekipa na izgradnji Arsenala 1900.Drvodjelci Drvodjelci

 

        Upravna zgrada je sagrađena 1898. te godine je dovršena i meteorološka stanica (Zelena kuća) koja je odigrala pionirsku ulogu u meteorološkoj službi na istočnoj obali Jadrana. Stanica je imala i kontrolno signalnu funkciju.Meteorološka stanica (zelena kuća)

Meteorološka stanica (zelena kuća)Meteorološka stanica (zelena kuća) Meteorološka stanica (zelena kuća)

 

         Od kraja 1889. kada je prvi brod izvučen na navoz i od kada Arsenal postaje i remontna baza, grade se posebne radionice i pogoni, podiže i drugi navoz, da bi se 1900. cijeli prostor ogradio visokim zidom.Posada broda pomaže remont parnog stroja

Posada broda pomaže remont parnog stroja

 

         Razvoj ratne brodogradnje uslovljavao je i razvoj remonta i održavanja brodova. Napeta politička situacija u Evropi i trka u pomorskom naoružanju činila je vrijeme dragocjenim, pa tivatski Arsenal sve više dobija na značaju. U njega dolaze majstori-specijalisti, brodograditelji u željezu, bakrokovači (cjevari) i kotlari, koji su mogli da obave složenije zahvate i na brodovima željezne gradnje. Treći navoz koji je mogao da primi brodove do 300 tona težine, i pored njega natkriveni prostor za brodograditelje u željezu, podignuti su 1912. Radionice se sve više opremaju savremenim strojevima i alatima. Uskoro su se na navozu našle torpiljarke, remorkeri, peniše i druga plovila. Djelimično se remontuju i veći ratni brodovi.Arsenal 1910.

Arsenal 1910.

 

        Bokokotorski zaliv je početkom prvog svjetskog rata bio baza dvadesetak ratnih brodova. Ovaj broj se povećavao ulaskom Italije u rat, a u avgustu 1915. u Boku su uplovile i prve dvije njemačke podmornice. To dodatno opterećuje Pomorski arsenal. Početkom 1916. počinje da se gradi Električna centrala I za koju je oprema dopremljena iz Njemačke. Odmah poslije toga izgrađene su mašinska i kotlarska radionica i velika livnica. Iz Trsta je dotegljen veći dok i na taj način Arsenal postaje remontna baza sa mogućnošću izvođenja kompletnih i složenih remontnih radova.

          Po slomu Austro-Ugarske Monarhije 1918. Francuzi su preuzeli komandu nad Arsenalom i postavili inženjera Janjičeka za komandanta.

          U junu 1920. Francuzi su iz Tivta odvukli plivajući dok, koji je bio vlasništvo firme Stabilimento tecnico triestino iz Trsta. Materijalno onesposobljen Arsenal je u ovom periodu obavljao samo sitnije popravke na manjim brodovima. Dana 4. marta 1921. Arsenal i 12 torpiljera po 200 tona nosivosti predao je francuski kapetan b.b. Blank predstavnicima Jugoslovenske ratne mornarice, kapetanu b.b. Miroslavu Grundu, komandantu III oblasne komande, i kapetanu b.b. Franji Vučeru, novopostavljenom komandantu Arsenala. Toga dana, u prisustvu cjelokupnog radništva i okolnog stanovništva, uz pucanj topova i sviranje vojne i civilne muzike, prvi put je razvijena naša zastava na zgradi komande Arsenala. Istog dana Tivatski zaliv je napustio i posljednji saveznički brod.Primopredaja

Primopredajakapetan b.b. Franjo Vučer kapetan b.b. Franjo Vučer

 

        Već 1921. počinje modernizovanje Arsenala, koji dobiva mašine na račun reparacija. Na ime ratne odštete Ratna mornarica Kraljevine SHS dobila je od bivše austrougarske flote 12 torpiljarki, 4 stara minolovca, 6 pomoćnih brodova i 5 remorkera, a od bivše njemačke Ratne mornarice kupila je 6 minopolagača. Plovila su bila u lošem stanju pa je njihovo osposobljavanje bio prvi značajniji posao Arsenala u novoj državi.Pomorski arsenal sa brodovima, u vrijeme između dva rata

Pomorski arsenal sa brodovima, u vrijeme između dva rata

 

        Modernizaciju su mogli izvesti samo radnici sa novim stručnim znanjima. Stoga je 1921. otvorena Mornaričko-zanatlijska škola koja je prerasla u Vojno-zanatlijsku školu s nastavnim programom prilagođenim potrebama Arsenala. Na početku svake školske godine upisivano je 40 novih učenika a školovanje je trajalo tri godine. Do 1928. školu je završilo 226 zanatlija raznih struka. Dugogodišnji upravitelj te škole bio je Dragutin Najvirt, tehnički kapetan I klase.

        Modernizacija je zahtijevala i adaptaciju postojećih i izgradnju novih objekata pa je 1921. osnovana Građevinska uprava koja će vremenom preuzeti sve građevinske radove za potrebe Ratne mornarice na ovom dijelu Jadrana. Odmah su adaptirani prostori za smještaj stolarske, elektro i bakrovačke (cjevarske) radionice. Natkriveni depoi uglja su preuređeni u skladišta. Električna centrala I je dovršena 1922. ugradnjom jačih dizel-električnih agregata. Arsenal 1923. broji oko 600 radnika. Gradnja ”velikog hangara” u kome je smještena tokarska i mehaničarska radionica, dovršena je 1923. Godine 1924. nabavljen je u Libeku dok od 1700 tona i proširen je znatan dio radionica. Odmah potom su izgrađene livnica i cjevarska radionica, a tokom 1925. podignuta je i brodoželjezna radionica.Završno opremanje i modernizacija Električne centrale I

Završno opremanje i modernizacija Električne centrale I

 

        Godine 1929. u Arsenalu je, pored većeg broja stručnih oficira mornarice, radilo 15 inženjera raznih struka i 10 tehničkih poslovođa. Počela je 1930. i samostalna izgradnja manjih drvenih brodova-mornaričkih kutera i motornih čamaca pa je u tu svrhu čamčarska radionica opremljena traserskom salom.Grupa radnika Pomorskog arsenala izvodi remontne radove na ratnom brodu 1930.

Grupa radnika Pomorskog arsenala izvodi remontne radove na ratnom brodu 1930.

 

         Arsenalu su 1931. godine povjereni radovi na nastradalom putničkom parobrodu ”Karađorđe”, iako je namjeravano da se obave u inostranstvu. Ugled se mogao održati i povećavati samo kvalitetom rada i osvajanjem sve složenijih tehnologija. Od 1932. Arsenal preuzima na remont i održavanje savremeni razarač ”Dubrovnik”. Ovakav razvoj je iziskivao i veću potrošnju električne energje pa je 1933. izgrađena Električna centrala II. Izgrađena je i brodoželjezna radionica površine 800m2. Naredne, 1934. godine uspješno je izvršen veliki remont podmornice ”Hrabri”.Brod

Brod ''Karađorđe'' nakon sudaraRazarač Razarač ''Dubrovnik'' 1932.

 

        Sve veći obim i raznovrsnost poslova Pomorskog arsenala uslovio je njegovu dalju reorganizaciju. Iz njegovog sastava izdvojen je 1936. godine oružno-municijski odsjek i od njega i pogona za remont i uskladištenje municije iz Opatova formiran je u Lepetanima poseban Artiljerijsko-tehnički zavod mornarice sa 186 radnika. Na rtu Arza podignut je poligon za ispitivanje artiljerijskog oružja.

        Dva glavna proizvodna pogona Arsenala bili su strojograditeljski i brodograditeljski biroi. Pored njih, postojali su maritimni, hemijski, ekonomski i skladišni odsjek, te odsjeci za oružje i municiju i konstrukcioni biro. Samostalne radionice su bile: elektrotehnička, jedro-užetarska i kisikana.

        Komanda Ratne mornarice je 1937. i službeno odobrila reorganizaciju Arsenala, koja je bila u toku. Krajem te godine u Arsenalu je radio 1201 radnik, od kojih 801 kvalifikovani, 180 polukvalifikovanih, 133 nekvalifikovana radnika i 87 šegrta. Oni su te godine napravili laki trup podmornice ”Nebojša”, a iduće 1938. dobili su priznanje od engleskih stručnjaka kada su izradili nove sapnice za glavne turbine razarača ”Dubrovnik”, učinivši time izuzetan tehnički podvig. Tako je Arsenal sticao ugled u Evropi, koja se već pripremala za rat. U Kraljevini Jugoslaviji kao da se takvoj mogućnosti nije pridavao veliki značaj pa zbog nedostatka finansijskih sredstava Ratna mornarica nije ozbiljnije pripremala svoju flotu. Zbog toga ni Arsenal 1939. ne radi punim kapacitetom, koji je inače bio i veći od potreba Ratne mornarice.U Arsenalu su mogli da se poprave podvodni i nadvodni dijelovi brodova srednje i manje veličine, svi pomoćni motori i mašine, osim glavnih turbina. Mogao se vršiti remont kotlova, popravak i montaža manjih agregata te punjenje akumulatora podmornica. U saradnji sa Artiljersko-tehničkim zavodom mogle su da se obave manje popravke svih vrsta podvodnog oružja kao i poravke i remont artiljeijskog naoružanja srednjeg i manjeg kalibra. Tako je 1939. izvršena rekonstrukcija i modernizacija krstarice ”Dalmacija”.Krstarica

Krstarica ''Dalmacija'' u Doku IIPodmornica u Doku I Podmornica u Doku I

 

        Početkom 1941. u Pomorskom arsenalu radilo je 1562 radnika, tehničara, inženjera, vojna činovnika, podoficira i oficira, a u Vojno-zanatlijskoj školi bilo je u tri razreda 137 učenika.

Nastaviće se…

Tekst:monografija Mornaričko tehnički remontni zavod ”Sava Kovačević”
Fotografije: monografija Mornaričko tehnički remontni zavod ”Sava Kovačević”, privatni arhiv


Comments

Anonymous(non-registered)
Iz zapisa je razvidno kako bogata tehnična dediščina odlikuje kraje, ki jih omenjate. Vaše početje se mi zdi lepo in pomembno. Ne samo za vaše potomce kateri bodo lahko iz tega črpali dodatno samozavest ampak tudi za nas, ki o teh krajih vemo bolj malo in jih vidimo predvsem skozi oči turizma.
Veliko sreče še naprej in veliko skritih zakladov vam želim.
No comments posted.
Loading...